Alexander Herzen Kolejność książek (chronologicznie)

Het vijfde en laatste boek van Herzens memoires is verdeeld in twee delen. Deel één biedt een 'prentenkabinet' van Russische tijdgenoten en mede-emigranten, waarbij de portretten van anderen vaak evenveel over Herzen zelf onthullen. Deel twee bevat opstellen uit zijn laatste jaren, waarin de feiten van zijn tijd de basis vormen voor scherpe gedachten. Deze gedachten kunnen worden gezien als speurtochten door Zwitserland, Italië en Frankrijk, waarbij de culturele impasse van Europa in de jaren zestig van de vorige eeuw wordt belicht. Feiten zijn onherhaalbaar en vervagen met de tijd, maar de reflecties van Herzen blijven relevant, meer dan een eeuw later. Hij is een van de weinigen tot wie men zich kan wenden voor inzichten in het labyrint van het bestaan. Herzen biedt geen oplossingen, maar stelt de juiste vragen, waardoor zijn werk aanzet tot heroverweging. Het lezen van Herzen biedt kracht om deze vragen opnieuw aan te pakken. De lectuur is van begin tot eind aansprekend, en de vertaler en uitgever verdienen lof voor hun inspanningen, die de Nederlandse lezer in staat stellen kennis te maken met een van de belangrijkste figuren uit het Russische literaire en politieke leven van de negentiende eeuw.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een pleitbezorger van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. In het tweede deel van zijn autobiografie schrijft hij over zijn huwelijk, ontslag, verbanning naar Novgorod, en zijn relaties met Belinski en Bakoenin. Dit deel eindigt in 1847, het jaar van zijn definitieve vertrek uit Rusland. Zijn autobiografische schetsen zijn levendig en direct, met een realisme dat uniek is voor een negentiende-eeuwse auteur. Zijn memoires getuigen van kritische genialiteit en zelfonthulling, voortkomend uit een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid, met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een opmerkelijke afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme. Deze uitgave biedt de Nederlandse lezer de kans om kennis te maken met een van de meest markante figuren uit het Russische literaire en politieke leven van die tijd.

Dit derde boek van de memoires Feiten en gedachten van A. I. Herzen beslaat de jaren 1847 tot de zomer van 1852, een periode die de meest dramatische en tragische van zijn leven is. Persoonlijke rampen wisselden af met politieke teleurstellingen, zoals de staatsgreep van Louis-Napoléon in december 1851 en de ondergang van de Franse republiek. In 1849-1850 weigerde Herzen te voldoen aan sommaties van de Russische overheid om naar Rusland terug te keren, wat resulteerde in het verlies van zijn Russische staatsburgerschap. Zijn jongste zoon, Kolja, bleek doofstom te zijn geboren, en in 1851 bekende zijn vrouw Natalie een liefdesverhouding met Herzens beste vriend, de Duitse dichter Georg Herwegh. In het najaar van 1851 kwamen Herzens moeder en Kolja om het leven bij een schipbreuk. In januari daagt Herwegh Herzen uit tot een duel, en in mei 1852 sterft zijn vrouw in Nizza. Dit familiedrama werd pas een halve eeuw na Herzens dood gepubliceerd en vormt het belangrijkste onderdeel van dit boek. Voor de hoofdstukken van het 'familiedrama' zijn eerdere edities gebaseerd op afschriften, terwijl deze Nederlandse vertaling in Privé-Domein gebruikmaakt van de originele Russische tekst uit het Herzenhandschriftexemplaar in Amsterdam, dat hier voor het eerst systematisch is benut.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een advocaat van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. Herzen leefde van 1812 tot 1870 en bracht een groot deel van zijn leven in ballingschap in West-Europa door. Als invloedrijke uitgever en publicist had hij een aanzienlijke impact op de liberale en socialistische stromingen in Rusland. Ondanks zijn afschuw van despotisme, vooral het tsaristische regime, was hij zich bewust van de gevaren van zijn socialistische bondgenoten. Zijn ironie, ongeloof in definitieve oplossingen en waardering voor menselijke complexiteit maakten hem wantrouwend tegenover fanatisme. Deze eigenschappen zorgen ervoor dat zijn memoires tot de meest directe en levendige van de negentiende eeuw behoren. Zijn autobiografische schetsen zijn primair en reëel, met een kritische genialiteit en een krachtige zelfonthulling, bereikbaar voor een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een zeldzame afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme.