Auke van der Woud Książki

Wim Quist is perhaps best known for the many museums he has built in the Netherlands. This monograph is devoted to his most recent projects such as the Cobra Museum in Amstelveen, the south wing of the Amsterdam Rijksmuseum, and the M' building for the Erasmus University in Rotterdam. In the introductory interview Auke van der Woud discusses with Wim Quist the ideas and concepts that have informed his work throughout the years.

Vóór 1750 was het beeld dat geschiedschrijvers van het oudste Nederland hadden, gebaseerd op schaarse gegevens uit Romeinse en middeleeuwse bronnen. De Batavieren zag men als de heldhaftige en vrijheidslievende voorouders van het Nederlandse volk. In de eeuw daarna vond echter in die beeldvorming een ware revolutie plaats. De Bataafse hut behandelt een wetenschappelijke en culturele revolutie die de ideeën over het prehistorische en middeleeuwse Nederland fundamenteel zou veranderen, en belicht daarmee een belangrijke periode uit de vaderlandse ideeëngeschiedenis.

In zijn klassiek geworden boek Het Lege Land beschrijft Auke van der Woud Nederland in de vroege negentiende eeuw, een land waarin grote gebieden woest en onbewoonbaar waren en dat meer leek op een derdewereldland dan op Nederland zoals wij dat nu kennen. Behalve ontwikkelingen in waterhuishouding, architectuur en stedenbouw komt in dit boek een groot aantal andere aspecten aan de orde. De medische, sociale, demografische en economische geschiedenis maken ook deel uit van dit prachtige verhaal. De geschiedenis van ons landschap is onlosmakelijk verbonden met die van de mensen die het vormden, en de auteur heeft een scherp oog voor de details die die geschiedenis levend maken.

Rond het midden van de negentiende eeuw begon de aanleg van nieuwe communicatie- en mobiliteitsnetwerken die Nederland veranderden. Ze zouden de ruimtelijke groei van het land structureel bepalen, inclusief het ontstaan van de Randstad, en de ontwikkeling van de regio’s die ‘vol’ werden of die ‘leeg’ bleven. De infrastructuur die in de negentiende eeuw werd aangelegd, legde de basis voor onze massacommunicatie en massamobiliteit. Een belangrijke vraag in Een nieuwe wereld is: wat gebeurde er in mentaal opzicht met Nederland toen het na 1850 in enkele decennia een totaal nieuwe infrastructuur kreeg?Er ontstond een nieuw beeld van de werkelijkheid. Via nieuwe media, modern onderwijs en veelvuldige persoonlijke contacten leerden de mensen elkaar 'normaal' te denken - volgens normen die hoorden bij de moderne natuurwetenschappen en het moderne bedrijfsmanagement. Dit gebeurde niet alleen in Nederland. Overal in de westerse wereld werden deze nieuwe, 'universele' normen gemeengoed en veranderde de infrastructurele revolutie het dagelijkse leven. Het gevolg was niet alleen een precedentloze groei van welvaart en volksgezondheid; er ontkiemde ook een andere vorm van beschaving: de cultuur van de massamens. Nietzsche, Ortega y Gasset, Spengler, Karl Jaspers en Johan Huizinga waarschuwden verontrust voor het gevolg: de ondergang van de oude, 'klassieke' beschaving.

Na 1850 begon de campagne om het Nederlandse landschap te verbeteren. De onafzienbare heidevelden, zandverstuivingen en moerassen in Noord-Brabant, Gelderland, Overijssel, Drenthe en Friesland werden kleiner en in landbouwgrond veranderd. Na 1900 werden natte akkers en weilanden drooggemaakt, duizenden kilometer meanderende rivieren en beken werden rechtgetrokken. Rond 1940 werd geschreven dat het Nederlandse landschap mooier was geworden, "echt volgens ons eigen ideaal, alles netjes in laatjes en vakjes". Het landschap was productiever gemaakt. De mensen die er woonden en werkten hadden zich aangepast. De nieuwe rationele omgeving kon immers niet met bijgeloof en ouderwetse tradities worden bewerkt. Productiviteit vereiste gehoorzaamheid aan de moderne leefregels die vanuit de grote steden over het platteland werden verbreid: in efficiëntie geloven, weten dat tijd geld is. Dit rijk geïllustreerde boek vertelt hoe we het landschap leerden exploiteren. Het dichtbevolkte piepkleine Nederland, na Amerika uiteindelijk toch de grootste exporteur van landbouwproducten ter wereld.

In de late negentiende eeuw steeg de materiële welvaart spectaculair, en de mensen gingen anders kijken, ervaren en denken. Zo ontstond de nieuwe cultuur die tot op de dag van vandaag als de moderne wordt gezien. In de oude beschaving stond het streven naar ‘het hogere’ voorop, de hoogste waarden waren immaterieel, ‘geestelijk’. De nieuwe cultuur kwam met andere, heel aardse waarden en normen. Die werden massaal omarmd, het eerst en vooral in de grote steden. Daar waren de spraakmakende winkels, de verbluffende horeca Ưconcepten, de eerste bioscopen, daar waren alle nouveautés te zien. In deze nieuwe cultuur werd het concrete, het materiële, belangrijker dan het ideële. Het hebben van spullen en een goede gezondheid werden de bronnen van geluk. Auke van der Woud beschrijft de culturele revolutie zoals die plaatsvond inde etalages, in de cafés, de theaters en de bioscopen, de musea en bij de monumenten, de badplaatsen, de nieuwe modieuze bloemen en planten, in de scholenbouw en de nieuwe stadswijken. Dit machtige panorama toont de bakermat van de nieuwe mens.

In de late negentiende eeuw vond in Europa een volksverhuizing plaats, waarbij miljoenen mensen hun agrarische leven verruilden voor het stadsleven. Deze massamigratie is tegenwoordig wereldwijd zichtbaar, vooral in China, Afrika en Latijns-Amerika, waar verstedelijking en modern leven hand in hand gaan. Het boek behandelt de beginjaren van stedelijke groei in Nederland, waar het rustige land met 3 miljoen inwoners in 1850 vijftig jaar later getransformeerd was tot een drukke moderne wereld, vol overbevolkte krotten en mensenpakhuizen. In de grote steden waren schoon water, voedzaam voedsel, frisse lucht en modern sanitair zeldzaam, en meer dan een miljoen Nederlanders leefden in omstandigheden die vergelijkbaar zijn met de hedendaagse slums in Aziatische, Afrikaanse en Latijns-Amerikaanse metropolen. Auke van der Woud schetst deze vervallen wereld in de duistere delen van de stad. Zijn eerdere werken hebben het begrip van de Nederlandse negentiende eeuw veranderd. Van der Woud's gedetailleerde en kleurrijke benadering, ondersteund door contemporaine bronnen, biedt een diepgaand inzicht in de periode. Hij is een van de beste historici van Nederland en zijn werk is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in de invloed van techniek, bouwen en ruimtelijke ordening.