Roman zaczyna się dokładnie rok przed wojennym konfliktem, który pochłonął około siedemdziesięciu milionów ludzi, ale zamiast w wielkich miastach, gdzie zapadały najważniejsze decyzje, znajdujemy się na lewickim kąpielisku i poznajemy jego głównych bohaterów - przyjaciół Żyda Gabriela, Czecha Jana, Węgra Pétera i ich całe życie kochającą Słowaczkę Marię. Pierwszy września jest dla dwunastoletnich chłopców być może ostatnim dniem dzieciństwa, zamienia się w wspomnienie, w którym po raz pierwszy próbowali zdobyć swoją miłość w zawodach pływackich. Niestety, dla nikogo nieudanie. Walka trzech przyjaciół o miłość powtarza się chyba w każdym z trzydziestu lat trwania fabuły powieści. Trzydzieści rozdziałów uchwyca życie zwykłych ludzi, którzy mieli pecha, że musieli je przeżyć w totalitarnych reżimach opartych na nazistowskiej, a później komunistycznej ideologii. Za ich osobistymi tragediami często stoi sytuacja polityczna: próby likwidacji żydowskiej ludności, lutowy przewrót i sfabrykowane procesy lat pięćdziesiątych, a nawet powstanie państwa izraelskiego i emigracja do Ameryki. Stalo się pierwszego września (lub w innym czasie) to powieść o miłości, o ile wyższa moc na to pozwoliła.
Tünde Mészáros Książki
